اکبر علیزاده اعتمادی

هرچند جنگ نماد به هم ریختگی است، با این وصف قوانینی دارد که یکی از آنها امنیت مراکز علمی است، به ویژه آنهایی که هیچ ارتباطی با مقوله جنگ ندارند. انستیتو پاستور یکی از این مراکز بود که مورد حمله دشمن قرار گرفت و متاسفانه جهان خاموش ماند!
تخریب انستیتو پاستور تهران در پی حملات آمریکایی ـ صهیونی در جریان جنگ تحمیلی رمضان، صرفاً ویرانی بخشی از قدیمی‌ترین مرکز پژوهشی و واکسن‌سازی کشور نیست؛ این رخداد در امتداد حملاتی قرار می‌گیرد که از شهادت امام شهید و ۱۶۸ شهید مدرسه میناب تا هدف قرار دادن مرکز فنّاوری اطلاعات دانشگاه صنعتی شریف و آسیب به حدود ۱۶۰ اثر تاریخی و میراث فرهنگی در ۲۰ استان کشور، مرزهای اخلاق، فرهنگ، علم و سلامت را درنوردیده است. اکنون پرسش اصلی این نیست که: «چه میزان خسارت وارد شده»، بلکه این است که: «وجدان جامعه جهانی و مدعیان حقوق بین‌الملل در برابر هدف قرار گرفتن میراث علمی و سرمایه‌های انسانی تا کجا سکوت خواهند کرد؟»
وقتی خبر تخریب حدود ۱۶۰۰ متر مربع از ساختمان‌های انستیتو پاستور تهران و برآورد ۱۷۵۰ میلیارد تومان خسارت منتشر شد، موضوع تنها از میان رفتن بخشی از یک مجموعه اداری یا پژوهشی نبود. در این حملات، آزمایشگاه‌های مرجع، مراکز همکار سازمان جهانی بهداشت، بانک‌های زیستی، بخشهای ویروس‌شناسی، باکتری‌شناسی، انگل‌شناسی، بیوتکنولوژی، تحقیقات بالینی و زیرساخت‌هایی که طی بیش از یک قرن شکل گرفته بودند، آسیب دیدند.
 مرکزی که بیش از ۱۵۰۰ پژوهشگر، عضو هیأت علمی، دانشجو و نیروی متخصص در آن فعالیت می‌کردند، برای مدتی با اختلال جدی در مأموریت علمی و بهداشتی خود روبرو شد.اما اهمیت این رخداد تنها به گستره خسارت‌های مالی محدود نمی‌شود. انستیتو پاستور ایران بیش از ۱۰۵ سال است که در خط مقدم مبارزه با بیماری‌های واگیر، تولید واکسن، توسعه فناوری‌های زیستی و تأمین امنیت سلامت کشور قرار دارد. 
حمله به زیرساخت‌های سلامت
در جنگهای معاصر، زیرساخت‌های سلامت تنها بیمارستان‌ها نیستند؛ مراکز تولید واکسن، آزمایشگاه‌های مرجع، بانک‌های زیستی و مؤسسات پژوهشی نیز بخشی از امنیت ملی و امنیت انسانی هر کشور محسوب می‌شوند. 
گزارش‌های رسمی نشان می‌دهد در جریان حملات اخیر، صدها مرکز درمانی و بهداشتی کشور آسیب دیدند و دهها مجموعه دارویی و تحقیقاتی هدف قرار گرفتند. در چنین شرایطی، آسیب به انستیتو پاستور را باید در چارچوب حمله به زنجیره تأمین سلامت و توان علمی کشور تحلیل کرد، نه صرفاً تخریب چند ساختمان.
«انستیتو پاستور ایران» در سال ۱۲۹۹ و همزمان با همه‌گیری آنفلوانزای اسپانیایی و شیوع بیماری‌های واگیر مانند آبله، با همکاری شبکه جهانی انستیتو پاستور بنیان گذاشته شد تا علم را در خدمت حفظ جان انسان‌ها قرار دهد. این مؤسسه در طول یک قرن گذشته در تولید واکسن، مهار بیماری‌های واگیر، ایجاد آزمایشگاه‌های مرجع، آموزش متخصصان، ارتقای بهداشت عمومی و انتقال فناوری‌های نوین پزشکی، نقشی ماندگار ایفا کرده و به یکی از معتبرترین مراکز علمی منطقه تبدیل شده است. دستاوردهای این مرکز تحقیقاتی، فقط متعلق به یک نهاد یا یک نسل نیست، بلکه بخشی از حافظه علمی و سرمایه‌ای ملی برای امنیت زیستی و سلامت عمومی به شمار می‌آید.
 ساختمان تاریخی آن نیز بر پایه سنت وقف و با هدف خدمت به سلامت مردم شکل گرفت؛ موضوعی که نشان می‌دهد این نهاد از آغاز، فقط یک مرکز پژوهشی نبوده و رسالتی فراتر از یک مرکز علمی بر عهده داشته است، نهادی عمومی برای صیانت از جان انسان‌ها با رسالتی برای پاسداری از سلامت جامعه.
هدف قرار گرفتن علم
با چنین پیشینه‌ای، آسیب به انستیتو پاستور تهران را نمی‌توان صرفاً یک خسارت عمرانی دانست. نابودی تجهیزات پیشرفته آزمایشگاهی، اختلال در فعالیت مراکز مرجع و آسیب به میراث علمی کشور، زخمی بر پیکره دانشی است که طی دهه‌ها با سرمایه‌گذاری ملی و همکاری‌های بین‌المللی شکل گرفته است. 
علم، واکسن و خدمات تشخیصی، ابزار جنگ نیستند، بلکه سپر دفاعی جامعه در برابر بیماری و بحران‌های سلامتند.
حقوق بین‌الملل بشردوستانه، مراکز درمانی، پژوهشی و علمی را در شمار زیرساخت‌های غیرنظامی قرار می‌دهد و بر مصونیت آنها در زمان جنگ تأکید دارد. اعتبار این اصول، نه در متن کنوانسیون‌ها، بلکه در نحوه واکنش جامعه جهانی به چنین رخدادهایی سنجیده می‌شود. اگر مراکزی که مأموریت آنها تولید واکسن، تشخیص بیماری و حفظ سلامت عمومی است، هدف آسیب قرار گیرند و واکنش مؤثری در پی نداشته باشد، این پرسش جدی مطرح می‌شود که مرزهای اخلاقی جنگ تا چه اندازه مورد احترام قرار می‌گیرد؟
دفاع از حرمت علم
انستیتو پاستور نماد «علم در خدمت انسان» است. دفاع از چنین نهادی، دفاع از یک ساختمان یا چند آزمایشگاه نیست؛ دفاع از امنیت سلامت، حافظه علمی و حق مردم برای دسترسی به دانش و خدمات بهداشتی است. انتظار می‌رود نهادهای بین‌المللی، سازمان‌های مدافع حقوق بشر و مجامع علمی جهان، هر گونه آسیب به مراکز علمی و درمانی را نه به عنوان یک خبر گذرا، بلکه به عنوان تهدیدی علیه یکی از بنیادی‌ترین ارزش‌های بشری، یعنی حق سلامت و حرمت علم، مورد بررسی و پیگیری قرار دهند؛ زیرا حتی در سخت‌ترین منازعات نیز باید یک اصل بنیادین پابرجا بماند: حرمت علم، سلامت و جان انسان‌ها نباید قربانی جنگ شود.

***

انستیتو پاستور ایران  در یک  نگاه
انستیتو پاستور ایران بنیادی تحقیقاتی تولیدی و آموزشی است که با هدف تأمین بهداشت و سلامت جامعه در سال ۱۲۹۹  در موقوفه عبدالحسین  فرمانفرما تأسیس شد. با تأسیس انستیتو پاستور در ایران، تهیه واکسن آبله و آبله‌کوبی در کشور متداول شد. واکسن‌های تولیدی آبله آن، کشورهای عراق، افغانستان و مصر را هم تحت پوشش خود قرار داد و محققانش در سال‌های بعد نقش مهمی در ریشه کنی آبله در منطقه خاورمیانه شرقی ایفا نمودند.
انستیتو پاستور ایران را فقط با مداخله در درمان افراد هارگزیده می‌توان در زمره نجات‌دهندگان بشریت به‌شمار آورد. به پاس خدمات این بخش در سطح منطقه و بین‌المللی، این بخش به عنوان دفتر همکار سازمان جهانی بهداشت برای کنترل و تحقیقات هاری انتخاب شد.
بخش ب.ث.ژ. نیز بعد از اتمام جنگ جهانی دوم تأسیس شد و ۲۳۸میلیون کودک از ۲۲ کشور جهان از واکسن ب.ث. ژ ساخت انستیتو پاستور ایران استفاده کردند.
بعضی بیماری‌های ویروسی نظیر فلج اطفال مورد مطالعه این مؤسسه بوده است.
در اوایل تأسیس انستیتو، مطالعه بیماری سل نیز در کشور آغاز شد. 
بخش واکسن‌های کشته و میکروب‌شناسی نیز دهه‌ها وظایف سنگینی را انجام داد. مهمترین بیماری میکروبی بومی ایران، حصبه بود که انستیتو پاستور از همان سالهای اول تأسیس، واکسن ضد حصبه را بر اساس میکروب‌های بومی تهیه نمود.
در پنجاه سال اول تأسیس انستیتو پاستور ایران اپیدمی‌های متعدد وبا در ایران اتفاق افتاد و انستیتو پاستور به کارخانهٔ بزرگ تولید واکسن وبا تبدیل شد. با واکسن ساخته‌شدهٔ وبا در تهران، کمبود واکسن در انستیتو پاستور پاریس هم جبران شد.
بخش همه‌گیرشناسی (اپیدمیولوژی) نیز در سال ۱۳۲۵ تأسیس شد و فعالیت‌های علمی جدیدی در کشور آغاز نمود. یکی از بیماری‌هایی که در زمان جنگ جهانی دوم فراگیر (پاندمی) و باعث تلفات بسیار شد، تب راجعهٔ شپشی بود. 
تحقیقات بخش اپیدمیولوژی باعث کنترل این بیماری شد. کارشناسان انستیتو پاستور کارهای ماندگاری نیز برای کنترل تب راجعه کنه ای  انجام دادند.
در سالهای ۱۳۲۵ تا ۱۳۴۴، گروه‌های اعزامی انستیتو پاستور طاعون در غرب و شمال غربی کشور را کنترل کرد و با تدارک سرمهای تزریقی کمک شایانی به مراکز درمانی کشور کرد. واحد خون در این بخش نیز به بررسی‌های علمی در این زمینه پرداخت.
گروه‌های تحقیقاتی انستیتو پاستور ایران در دهه‌های اول تأسیس مطالعاتی را نیز بر روی سایر بیماری‌های عفونی شایع در ایران نظیر آربوویروس‌ها و تولارمی انجام دادند.
امروزه این انستیتو با ۶ گروه تحقیقاتی و ۲۰ بخش تحقیقاتی به فعالیت خود ادامه می‌دهد.
از اوایل دهه ۷۰، گام‌های مؤثری در خصوص راه اندازی مهندسی ژنتیک و پروتئین‌های نوترکیب در انستیتو پاستور ایران انجام شد و این انستیتو نقش مهمی را در توسعه دانش بیوتکنولوژی و تولید داروهای مورد نیاز کشور ایفا نمود.در حال حاضر سیاست تحقیقاتی این انستیتو انجام تحقیقات پایه و کاربردی در زمینه تحقیق و تشخیص و ارائه روشهای کنترل بیماری‌های مختلف با تمرکز بر بیماری‌های عفونی و انجام پروژه‌های تحقیقاتی مشترک با مراکز داخل و خارج از کشور است.
انستیتو پاستور ایران یکی از ارکان تولید واکسن‌های انسانی در کشور است. ضمن آنکه این مؤسسه به مرکز مرجع تشخیص بیماری‌های عفونی در کشور تبدیل شده است.
محصولات
فعالیت‌های تولیدی فعلی انستیتو شامل تولید واکسن هپاتیت ب نوترکیب، واکسن هاری دامی، آب خالص و آب تزریقی،  تولید واکسن لیوفیلیزه ب.ث. ژ، تولید مایع غلیظ اینتراوزیکال ب.ث. ژ، تهیه حلال ب.ث. ژ، گلیکوپروتئین نوترکیب gp۶۳ لیشمانیا ماژور، تولید هفت نوع محلول تزریقی با حجم زیاد (LVP) و ۹ نوع محلول تزریقی با حجم کم، تکثیر و پرورش حیوانات آزمایشگاهی مختلف، ساخت محیط‌های کشت سلولی و میکروبی، تولید انواع آنتی‌ژن تست ویدال و آنتی‌ژن رایت و کیت تشخیص ویبریو کلراست.
در پی حملات آمریکا و اسرائیل به این مرکز در فروردین ۱۴۰۵ ، شماری از ساختمان‌ها به طور کلی تخریب شد و خسارت وارده به تجهیزات و آزمایشگاه‌ها، جریان فعالیت این مرکز را مختل کرد. مجموعه آسیب‌دیده حدود ۲۳هزار مترمربع وسعت داشت و شامل ۱۳ آزمایشگاه مرجع کشوری و چند آزمایشگاه تخصصی و تحقیقاتی بود که در حوزه بیماری‌های عفونی مانند کووید۱۹، هاری، مالاریا و تبهای ویروسی فعالیت داشتند.